Daga Ahmed Gusau, Abuja

Sufeto Janar na ‘Yan Sanda, Tunji Disu, ya gabatar da cikakken tsarin kafa ‘yan sanda na jihohi, wanda ya kunshi shirin sauyi na watanni 60 (shekaru biyar), tsarin samar da kudade na musamman, da kuma tsauraran matakan kariya domin hana tsoma bakin siyasa.

An mika wannan shiri ga Majalisar Tarayya, inda ya kunshi matakai daban-daban da za a bi, farawa da gyaran kundin tsarin mulki a cikin shekara ta farko, sannan a ci gaba da rarraba ikon aikin ‘yan sanda daga matakin tarayya zuwa jihohi a hankali.

A cewar takardar mai shafuka 75 da aka gabatar wa Mataimakin Shugaban Majalisar Dattawa, Sanata Jibrin Barau, kusan kashi 60 cikin 100 na jami’an ‘yan sanda na yanzu za a mayar da su karkashin ‘yan sandan jihohi, yayin da sauran kashi 40 za su ci gaba da aiki a karkashin tsarin tarayya.

An gabatar da tsarin ne a madadin Sufeto Janar ta hannun Olu Ogunsakin, wanda ya jagoranci kwamitin da ya tsara wannan sabon tsarin.

Kudade da Tsari

Babban abin da tsarin ya fi maida hankali a kai shi ne kafa Asusun ‘Yan Sanda na Jihohi da kundin tsarin mulki zai tabbatar da shi. Za a rika samun kudaden asusun ne daga kashi 3 cikin 100 na kudaden asusun tarayya, tare da tilasta kowace jiha ta bayar da akalla kashi 15 cikin 100 na kasafin kudin tsaronta.

Majiyoyi daga cikin ‘yan sanda sun bayyana cewa wannan tsarin kudade an kirkiro shi ne domin tabbatar da gaskiya, dorewa, da ‘yancin gudanar da aiki ba tare da tsoma bakin siyasa ba, tare da magance matsalolin rashin isassun kudade da rashin bayyana yadda ake kashe su.

Sabon tsarin ya kuma gabatar da tsarin ‘yan sanda mai matakai biyu: na tarayya da kuma na jihohi 37, ciki har da Babban Birnin Tarayya (FCT).

Yayin da ‘yan sandan tarayya za su rika kula da manyan batutuwan tsaro kamar ta’addanci, laifukan da suka shafi jihohi da dama, da kare kadarorin gwamnati, ‘yan sandan jihohi za su fi mayar da hankali kan laifukan cikin gida kamar fashi da makami, kisa, rikicin cikin gida, da tattara bayanan sirri daga al’umma.

Tsaron Al’umma da Daukar Nauyi

Tsarin ya ba da muhimmanci sosai ga tsaron al’umma (community policing), inda aka bukaci kowace jiha ta kafa sassan musamman da kuma dandalin tuntuba da ya hada sarakunan gargajiya, kungiyoyin matasa, kungiyoyin mata, da shugabannin addini.

Haka kuma za a nada jami’an hulda da al’umma da za su yi aiki kai tsaye da jama’a, kuma dole su iya harsunan yankunansu.

Domin hana amfani da ‘yan sanda wajen siyasa, tsarin ya tanadi kafa Hukumar Kula da ‘Yan Sandan Jihohi mai zaman kanta, wacce za ta rika kula da daukar ma’aikata, karin girma, da ladabtarwa ba tare da tasirin gwamnoni ba.

Haka kuma an tanadi hukunci mai tsauri ga duk wani umarni da ya sabawa doka ko aka bayar don manufar siyasa, inda aka bai wa Babbar Kotun Tarayya damar sauraron irin wadannan kararraki cikin gaggawa.

Sauran matakan tabbatar da gaskiya sun hada da nada masu karbar korafi (Ombudsman), wajabta amfani da kyamarorin jiki (body cameras), da kuma tsarin nuna rahotannin aiki a fili domin auna yadda ake gudanar da aiki da kuma gamsuwar jama’a.

Kula da Tsari a Kasa da Kasa

A matakin kasa, tsarin ya tanadi kafa Hukumar Tsare Ka’idojin ‘Yan Sanda ta Kasa (National Police Standards Board), wacce za ta kunshi mambobi 13 masu zaman kansu domin tabbatar da daidaitattun ka’idoji a duk fadin kasa.

Hukumar za ta rika fitar da rahoton shekara-shekara, tare da kakaba hukunci kamar takaita kudade ga jihohin da ba su bi ka’idoji ba.

Sauyin Ma’aikata da Aiwatarwa

An kuma gabatar da shirin sauyin ma’aikata na son rai, wanda zai bai wa jami’ai damar komawa ‘yan sandan jihohi ba tare da rasa hakkokinsu ba. Abubuwan karfafa gwiwa sun hada da karin albashin watanni uku, horaswa, da tabbatar da fansho.

Za a aiwatar da shirin cikin shekaru biyar, farawa da gyaran kundin tsarin mulki, sannan kafa rundunonin jihohi, da kuma rarraba jami’ai a hankali.

Ana sa ran kammala shirin tsakanin shekara ta hudu zuwa ta biyar, tare da yin cikakken nazari da duba dokoki a kasa baki daya.

Gyaran Doka da Muhawara

Tsarin ya kuma kunshi gyare-gyare ga kundin tsarin mulkin 1999, musamman Sashe na 214, domin bai wa ‘yan sandan tarayya da na jihohi damar aiki tare. Haka kuma an gabatar da sabon Sashe na 214A domin kafa Hukumar Tsare Ka’idoji ta Kasa a hukumance.

Gabatar da wannan tsari ya jawo muhawara a tsakanin ‘yan majalisa da masana, inda wasu ke ganin zai inganta tsaro da tattara bayanai, yayin da wasu ke nuna damuwa kan yiwuwar tsoma bakin siyasa.

Sai dai jami’an ‘yan sanda sun jaddada cewa matakan kariya da aka tanada sun isa wajen tabbatar da kwarewa, gaskiya, da ingantaccen aiki.